Hoàn thiện pháp luật về tiêu chuẩn đối với nước mắm sản xuất theo phương pháp truyền thống tại Việt Nam

Abstract

Nước mắm truyền thống Việt Nam — sản phẩm lên men tự nhiên với lịch sử hàng trăm năm — đang đối mặt với nghịch lý: Thực trạng: Chiếm 76% số lượng cơ sở sản xuất nhưng chỉ nắm giữ 24% thị phần. Nguyên nhân cốt lõi: Hệ thống tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật hiện hành chưa phù hợp với đặc thù của sản phẩm lên men tự nhiên., trong khi các cơ sở sản xuất truyền thống liên tục thu hẹp do hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật chưa phù hợp với đặc thù sản phẩm lên men. Luận văn đặt ra mục tiêu phân tích thực trạng pháp luật và đề xuất giải pháp hoàn thiện khung pháp lý về tiêu chuẩn đối với nước mắm truyền thống tại Việt Nam. Luận văn sử dụng phương pháp phân tích văn bản pháp luật, so sánh pháp luật và nghiên cứu tình huống. Tác giả xây dựng khung phân tích “Gọng kìm tiêu chuẩn kép” (Dual Standard Clamp) — một đóng góp lý luận mới — để nhận diện bốn biến số tác động: khoảng trống định danh pháp lý, sai lệch tiêu chuẩn chất lượng, thiếu hụt minh bạch ghi nhãn, và phân mảnh thể chế quản lý. Kết quả nghiên cứu cho thấy hệ thống pháp luật hiện hành bộc lộ năm nhóm hạn chế: thiếu quy định về định nghĩa “nước mắm truyền thống”, quy định không rõ ràng trong TCVN 5107:2018, chồng chéo thẩm quyền giữa bốn Bộ, mâu thuẫn trong QCVN 8-2:2011/BYT về asen, và quy định không phù hợp đặc thù sản phẩm lên men. Phân tích 9 vụ việc điển hình giai đoạn 2016-2025 minh chứng hệ quả thực tiễn nghiêm trọng. Luận văn đề xuất bốn nhóm giải pháp đồng bộ: (i) xác lập định danh pháp lý cho nước mắm truyền thống; (ii) sửa đổi QCVN/TCVN phù hợp đặc thù sản phẩm; (iii) tăng cường minh bạch ghi nhãn; và (iv) hoàn thiện thể chế quản lý kết hợp mở rộng bảo hộ chỉ dẫn địa lý và bổ sung cơ chế TSG. Các giải pháp được xây dựng trên cơ sở kinh nghiệm quốc tế từ Codex Alimentarius, Liên minh châu Âu và Thái Lan